O papel da opinião pública na doutrina de Juan de Mariana sobre o direito de resistência
DOI:
https://doi.org/10.11606/issn.2316-9141.rh.2025.230959Palavras-chave:
Juan de Mariana, Direito de resistência, Opinião pública, Tirania, TiranicídioResumo
No seu tratado De rege et regis institutione (1599), o pensador jesuíta Juan de Mariana (1536-1624) apresenta a sua doutrina sobre o direito de resistência à autoridade tirânica. Embora a literatura tenha apontado que o conceito de opinião pública está presente nessa obra, o presente trabalho discutirá até que ponto é possível falar com validade da existência de tal conceito em sua obra. Isto porque o autor escolástico parece utilizar o termo de uma forma algo ambígua. Com efeito, ora significa a opinião dos cidadãos, ora se confunde com o prestígio, a admiração ou o respeito pelo príncipe e, finalmente, é equiparado à opinião de um grupo restrito de homens composto pelo clero e pela nobreza. Para abordar o assunto da forma mais abrangente possível, este artigo estudará o modo como Mariana conceitualiza o que ele próprio designa por opinião pública no seu tratado político De rege et regis institutione, e terminará com algumas reflexões que procuram responder à questão da existência do conceito de opinião pública na obra deste autor escolástico.
Downloads
Referências
Fuentes antiguas
MARIANA, Juan de. Ioannis Marianae Hispani e Soc. Iesu, De rege et regis institutione Libri III. Ad Philippum III. Hispaniae Regem Catholicum. Anno 1599. Cum Privilegio. Toleti, Apud Petum Rodericum typo. Regium, 1599.
MARIANA, Juan de. La dignidad real y la educación del rey. Traducido por Luis Sánchez Agesta. Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1981 [1599].
Literatura secundaria
BRAUN, Harald Ernst. Juan de Mariana and Early Modern Spanish Political Thought. Hampshire: Ashgate, 2007.
FERNÁNDEZ DE LA MORA, Gonzalo. El proceso contra el Padre Mariana. Revista de Estudios Políticos, n. 79, 1993, p. 47-99.
FIGGIS, John Neville. Political Thought from Gerson to Grotius: 1414-1625: Seven Studies. Cambridge: Cambridge University Press, 1907.
FONT OPORTO, Pablo. Suárez, Mariana y el tiranicidio: convergencias, divergencias y silencios estratégicos. Cuadernos Salmantinos de Filosofía, vol. 44, 2017, p. 11-34. DOI: https://doi.org/10.36576/summa.48616
HAMILTON, Bernice. Political Thought in Sixteenth Century Spain. Oxford: Oxford University Press, 1963.
HODGE DUPRÉ, Eduardo. Elementos de permanencia y cambio en el pensamiento político de Juan de Mariana. Revista Akadèmeia, n. 20, 2021, p. 98-128. DOI: https://doi.org/10.61144/0718-9397.2021.397
JIMÉNEZ GUIJARRO, Pedro. Filosofía crítica del Padre Juan de Mariana. Un estudio de filosofía social. Tesis de Doctorado. Universidad Complutense de Madrid, 1992.
LAURES, John. The Political Economy of Juan de Mariana. Nueva York: Fordham University Press, 1928.
MERLE, Alexandra. El De rege de Juan de Mariana (1599) y la cuestión del tiranicidio: ¿un discurso de ruptura?. Criticón, n. 120-121, 2014, p. 89-102.
OLMEDO RAMOS, Jaime. Semblanza y andanza del Padre Mariana. In: Cabeza Encantada, Humanism e-review, abril 2011. ISBN: 978-84-615-0310-0. Disponible en: <http://www.proyectos.cchs.csic.es/humanismoyhumanistas/sites/proyectos.cchs.csic.es.humanismoyhumanistas/files/Jaime%20Olmedo%20Mariana-Alvar-web.doc_0.pdf>. Acceso en: 25 oct. 2024.
QUINTA DE KAUL, María Cristina. Consideraciones sobre el Barroco y el derecho de resistencia en Juan de Mariana. Revista de Historia Universal, n. 2, 1989, p. 191-215.
RIVERA DE ROSALES, Jacinto. “Juan de Mariana: poder político y tiranicidio”. In: Idem (Dir.). La actualidad del Padre Juan de Mariana. Madrid: Editorial Universidad Francisco de Vitoria, 2018, p. 115-131.
RUBIÉS, Joan Pau. La idea del gobierno mixto y su significado en la crisis de la Monarquía Hispánica. Historia Social, n. 24, 1996, p. 57-81.
RUBIO CARRACEDO, José. Ciudadanos y príncipes. El concepto de ciudadanía activa en Juan de Mariana. Revista de Estudios Políticos, n. 138, 2007, p. 129-156.
SÁNCHEZ AGESTA, Luis. “El padre Juan de Mariana, un humanista precursor del constitucionalismo”. In: La dignidad real y la educación del rey. Madrid: Centro de Estudios Constitucionales, 1981.
SÁNCHEZ DE LA BARQUERA Y ARROYO, Herminio y CERÓN FUENTES, Janet Lucero. La noción del poder político en el pensamiento de los jesuitas españoles del siglo XVI. Un acercamiento desde el contexto sociocultural de Juan de Mariana y Francisco Suárez. Revista Mexicana de Historia del Derecho, n. 38, 2019, p. 59-80. DOI: https://doi.org/10.22201/iij.24487880e.2018.38.14058
SKINNER, Quentin. The Foundations of Modern Political Thought. Volume Two: The Age of Reformation. Cambridge: Cambridge University Press, 1978.
Downloads
Publicado
Edição
Seção
Licença
Direitos autorais (c) 2025 Lucas Barletti

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Autores que publicam nesta revista concordam com os seguintes termos:
- Autores mantém os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, com o trabalho simultaneamente licenciado sob a https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ (CC BY). Esta licença permite que outros distribuam, remixem, adaptem e criem a partir do seu trabalho, mesmo para fins comerciais, desde que lhe atribuam o devido crédito pela criação original. É a licença mais flexível de todas as licenças disponíveis. É recomendada para maximizar a disseminação e uso dos materiais licenciados.
- Autores têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não-exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
- Autores têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal) a qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (veja O Efeito do Acesso Livre).











