A religião na Alta Macedônia durante a Antiguidade. Contatos e Reação

Autores

  • Kalliopi Chatzinikolaou Archaeological Museum of Thessalonik

DOI:

https://doi.org/10.11606/issn.2448-1750.revmae.2026.245505

Palavras-chave:

Alta Macedônia, Religião, Antiguidade, Sincretismo, Controvérsia

Resumo

A região da Alta Macedônia (extremo noroeste da Macedônia, frequentemente mencionada nas fontes antigas) tornou-se um campo de controvérsia, fusões e sincretismo ao longo de sua história, devido à sua localização geográfica distinta e à diversidade de sua população. A região era composta por uma população majoritariamente rural, apesar de possuir alguns centros urbanos. Essa população manteve suas características tribais e culturais até a Antiguidade Tardia. As localizações dos santuários seguem a distribuição geográfica geral das cidades e assentamentos. De acordo com os dados de escavação atuais, esses santuários não apresentam monumentalidade, uma característica da região macedônica. A Alta Macedônia, isolada e montanhosa, ocupava uma localização geográfica distinta, o que, em certa medida, justifica a diversidade de sua população. Por esses motivos, tornou-se um campo de controvérsia cultural, fusão e sincretismo ao longo de sua história. A pesquisa e apresentação dos cultos da parte extremo noroeste da Macedônia, uma área com população indígena e elementos estrangeiros, complementa o panorama das crenças religiosas dos habitantes da parte setentrional da Grécia, conforme foram formadas durante o período helenístico e, principalmente, o romano.

Downloads

Os dados de download ainda não estão disponíveis.

Biografia do Autor

  • Kalliopi Chatzinikolaou, Archaeological Museum of Thessalonik

    Chief Archaeologist of the Department of Sculpture/Lithics, Frescoes, and Mosaics Collections and Exhibitions at the Archaeological Museum of Thessalonik. 

Referências

Bremmer, J.N. 1996. Götter, Mythen und Heiligtümer im antiken Griechenland. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt.

Cormack, J.M.R. 1974. Zeus Hypsistos at Pydna. Ιn: Daux, G. Mélanges helléniques offerts à Georges Daux. Éditions E. de Boccard, Paris, 51-55.

Chatzinikolaou, K.G. 2009. Συμβολή στη μελέτη της ιστορικής γεωγραφίας της Άνω Μακεδονίας. Makedonika 38:1-20.

Chatzinikolaou, K.G. 2010a. Zeus Hypsistos – un dieu d’origine macédonienne ou bien orientale? Remarques sur la redatation de trois reliefs votifs inscrits de la Haute Macédoine”. Ιn: Dalla Riva, M. ; Di Giuseppe, H. (Eds.). Meetings between Cultures in the Ancient Mediterranean. Proceedings of the 17th International Congress of Classical Archaeology, Rome 22-26 sept. 2008. Bollettino di Archeologia online I 2010/ Volume speciale B / B7 / 7, 17-21.

Chatzinikolaou, K.G. 2010b. Locating Sanctuaries in Upper Macedonia According to Archaeological Data. Kernos 23:193-222.

Chatzinikolaou, K.G. 2011. Οι λατρείες των θεών και των ηρώων στην Άνω Μακεδονία κατά την αρχαιότητα (Ελίμεια, Εορδαία, Ορεστίδα, Λυγκηστίδα). University Studio Press, Thessaloniki.

Chatzinikolaou, K.G. 2018. Artemis/Diana/Bendis(?) Votive Reliefs from Macedonia – Aspects of its Romanization. Ιn: Fournier, J. ; Parissaki, M.G.G. (Eds.). Les Communautes du nord Egeen au temps de l’hegemonie romaine entre ruptures et continuities. ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ 77. Hellenic Research Foundation, Athens, 363-375.

Chatzinikolaou, K. 2021. Προγονικές-δυναστικές λατρείες των Μακεδόνων έως τον 1ο αιώνα π.Χ. Ζευς, Ηρακλής, και ο συνδυασμός τους(;) με τον ήρωα ιππέα. Ιn: Pappas, V. ; Terzopoulou, D. (Eds.). Ancient Macedonia VIII, Macedonia from the Death of Philip II to Augustus’ Rise to Power. Institute FOR Balkan Studies – 287, Thessaloniki, 399-411.

Chatzinikolaou, K.G. 2023. Economy of Cult – Examples from Macedonia during the Roman Period. Ιn: Bentz, M.; Heinzelmann, M. (Eds.). 56 Proceedings of the 19th International Congress of Classical Archaeology, Archaeology and Economy in the Ancient World. Heidelberg, 241-250.

Chryssostomou, P. 1994. Δυτικομακεδονικά ευχαριστήρια στο Δία Ύψιστο. AErgoMak 5:97-110.

Chryssostomou, P. 1998. Η Θεσσαλική θεά Εν(ν)οδία ή Φεραία θεά. Hellenic Ministry of Culture, Athens.

Herodotus. 1922-1925. The Histories (The Persian Wars), Volumes III-IV: Books 5-9. [Translated by A. D. Godley]. Loeb Classical Library 119-120. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Karamitrou-Mentessidi, G. 1999. Βόϊον–Νότια Ορεστίς, Αρχαιολογική Έρευνα και Ιστορική Τοπογραφία. Private Edition, Thessaloniki.

Papazoglou, F. 1982. Η Μακεδονία υπό τους Ρωμαίους. Πολιτικές και διοικητικές εξελίξεις. Ιn: Sakellariou, M.K. (Ed.). Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού. Athens Editions, Athens, 204-207.

Papazoglou, F. 1979a. Sur la structure ethnique de l’ancienne Macédoine. Balcanica 8:65-82.

Papazoglou, F. 1979b. Structures ethniques et sociales dans les régions centrales des Balkans à la lumière des études onomastiques. Ιn: Actes du VIIe Congrès international d’épigraphie grecque et latine, septembre 1977, Constanza. 151-169.

Rizakis, Th. ; Touratsoglou, I. 1985. Επιγραφές Άνω Μακεδονίας. Research Foundation, Athens.

Rizakis, Th. ; Touratsoglou, I. 1993. Η τυπολογία των επιτυμβίων μνημείων της Άνω Μακεδονίας. Ιn: Acts of 5 International Symposium, 1989, Thessaloniki.

Rizakis, Th. ; Touratsoglou, I. 1999. Λατρείες στην Άνω Μακεδονία, Παράδοση και νεωτερισμοί. Ιn: Acts of 6 International Symposium, Julia Vokotopoulou in memoriam, 1996, Thessaloniki.

Stefani, Ε. 2021. Η λατρεία της Μητέρας των Θεών στη Μακεδονία: επανεξέταση των δεδομένων. Ιn: Pappas, V. ; Terzopoulou, D. (Eds.). Ancient Macedonia VIII, Macedonia from the Death of Philip II to Augustus’ Rise to Power. Institute for Balkan Studies 287 : 263-298.

Sverkos, E.K. 2000. Συμβολή στη ιστορία της Άνω Μακεδονίας των ρωμαϊκών χρόνων (Πολιτική Οργάνωση-Κοινωνία-Ανθρωπωνυμία). AUTh, Thessaloniki.

Tačeva-Hitova, M. 1978. Dem Hypsistos geweihte Denkmäler in der Balkanländern. BalkSt 19:59-75.

Thucydides. 1919. History of the Peloponnesian War, Volume I: Books 1-2. [Translated by C. F. Smith]. Loeb Classical Library 108. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Vernant, J.-P. 1974. Mythe et société en Grèce ancienne. François Maspero, Paris.

Voutiras, E. 1998. Athéna dans les cités de Macédoine. Kernos 11:111-129.

Voutiras, Ε. 2006. Le culte de Zeus en Macédoine avant la conquête romaine. Ιn: Guimier-Sorbets, M. ; Hatzopoulos, M.B. ; Morizot, Y. (Eds.). ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ 45, Rois, cités, nécropoles. Institutions, rites et monuments en Macédoine, Actes des colloques de Nanterre (décembre 2002) et d’Athènes (janvier 2004). Hellenic Research Foundation, Athènes, 333-345.

Westermark, U. 1994. Apollo in Macedonia. Ιn: Alroth, B. (Ed.). Opus mixtum. Essays in ancient art and society. Swedish institute in Rome, Stockholm, 149-154.

Downloads

Publicado

2026-07-01

Como Citar

CHATZINIKOLAOU, Kalliopi. A religião na Alta Macedônia durante a Antiguidade. Contatos e Reação. Revista do Museu de Arqueologia e Etnologia, São Paulo, Brasil, v. 46, p. 22–30, 2026. DOI: 10.11606/issn.2448-1750.revmae.2026.245505. Disponível em: https://revistas.usp.br/revmae/article/view/245505. Acesso em: 13 ago. 2026.